Burgerschapsonderwijs: hoe geef je dat? Voor veel scholen is dat een actuele vraag, die nog niet overal even duidelijk beantwoord is. In Rijssen hebben ze wel een helder antwoord. Interessant: daar doen ze het anders dan op veel andere scholen in het land.
“Rijssen” staat hier voor de vijf reformatorische basisscholen in die plaats, die kozen voor een gemeenschappelijke aanpak. Dat begon toen Johannes Visser, burgerschapscoördinator van de scholenvereniging, betrokken raakte bij de herziening van de kerndoelen en zich samen met anderen boog over de opzet van het burgerschapsonderwijs. Het was een verrijkende ervaring, die hij vertaalde naar een praktische aanpak op de Rijssense scholen.
De startvraag was dezelfde als bij de meeste scholen: wordt dit een afzonderlijk schoolvak of niet? Visser erkent volmondig dat burgerschapsthema’s bij nagenoeg alle vakken aan de orde kunnen komen, maar hij koos niet voor de “kruisjeslijst” die veel scholen hanteren. In Rijssen werden afzonderlijke burgerschapslessen geschreven (burgerschaplessen.nl), die inmiddels ook op andere scholen in het land gebruikt worden.
‘Zo doortrekt het burgerschapsonderwijs echt alle onderdelen van het schoolleven’
Johannes Visser
Open karakter
Hoewel er specifieke burgerschapslessen zijn, heeft de leerlijn persoonlijke en maatschappelijke vorming tegelijk een open karakter. Niet elke week staat er een burgerschapsles op het programma. Een aantal lessen staan in een leerlijn, sommige kunnen als keuze worden opgenomen. In de groepen 5 tot en met 8 krijgen de leerlingen in totaal een twintigtal burgerschapslessen. De leerkracht kan aansluiten bij de actualiteit, bijvoorbeeld de verkiezingen of bid- of dankdag. In de lessen komen de grote maatschappelijke thema’s aan de orde, zoals democratie, diversiteit, 4 en 5 mei of Koningsdag, maar ook de ramadan en het Suikerfeest of Ketikoti. Ook de STAPP-lessen over mediawijsheid of de lessen uit Wonderlijk gemaakt zijn in de doorgaande leerlijn opgenomen.
Rond de gemeenteraadsverkiezingen kwamen natuurlijk de lessen over stemmen en verkiezingen aan de orde. Vanaf het vormen van een eigen partij tot aan het stemmen tellen, de lessen worden praktisch gemaakt. En als de Wolvenpartij of de Partij voor het Leven stemmen wil binnenhalen, moet er een gedegen programma staan. Vervolgens komt de school vol te hangen met verkiezingsposters die stemmers moeten trekken.
Groep 8 buigt zich in de les Naar Nederland over de vraag onder welke voorwaarden iemand ons land mag binnenkomen. Leerlingen kruipen in de huid van iemand uit bijvoorbeeld Syrië. Ze zoeken uit wat voor land dat is en waarom mensen uit dat land zouden willen vluchten. In de vervolgles over de douanecontrole volgen ze de beslisboom: mag deze persoon het land in of niet? En onder welke voorwaarden? Vakantie in Nederland, werken in ons land, asielaanvragen … er blijken allerlei regels voor te zijn.
Vaardigheden
Op die manier doen de leerlingen veel kennis op over burgerschapsthema’s, maar bij dit vak gaat het niet alleen om kennis. De lessen zijn immers onderdeel van een vormingsleerlijn. Daarom zijn er ook lessen waarin de leerlingen concrete keuzes moeten maken. Ze buigen zich over de vraag of twee mannen of twee vrouwen een kind mogen adopteren. Of als het over zorgkosten gaat: wat als je moet kiezen tussen een nieuwe heup voor iemand van 85 of iemand van 60? Dan gaan de vaardigheden die in de leerlijn centraal staan een grote rol spelen: communicatie, empathie, ethisch redeneren, kritisch denken en handelen.
Die vaardigheden zijn ook het uitgangspunt voor het monitoren van de ontwikkeling bij leerlingen. De leerkracht zelf legt de voortgang vast in het systeem; dat kan op klas- en op leerlingniveau gedaan worden.
Ontmoeting
Ontmoeting, juist ook met andersdenkenden is cruciaal in het burgerschapsonderwijs. Dat valt in de Rijssense context niet heel eenvoudig te organiseren, maar de scholen doen hun best. NLdoet is een mooie aanleiding om klusjes bij de buurvrouw te gaan doen. Bij de Rijssense gemeenteraadsdag gaat groep 8 in debat met leerlingen van andere scholen. Voor de debatwedstrijd in de Derde Kamer reist de groep af naar Den Haag. En dicht bij huis kunnen de leerlingen terecht bij de Syrisch-orthodoxe Kerk die haar gebouw direct naast basisschool De Ronde Maat heeft.
Leerlingen vinden het over het algemeen fijn dat de lessen uitgaan van een activerende didactiek: ze worden echt aan het werk gezet. Voor de leerkrachten is het prettig dat de lessen heel gestructureerd, online beschikbaar en compleet zijn. Ook de onderwijsinspectie waardeert de activiteiten in Rijssen. Al meerdere keren deed de inspectie een themaonderzoek, waarbij de beoordeling “goed” werd gegeven. De inspectie vond de Rijssense aanpak iets om zelf van te leren.
Voordeel van de burgerschapslessen is dat de leerkrachten ook bij andere vakken eerder de aangrijpingspunten voor een “burgerschapsinsteek” herkennen. Visser: ‘In een taalles heb je dan ineens een gesprekje bij een les woordbetekenis. Bij de behandeling van de slavernij, of een discussie over historische standbeelden, leg je de verbinding met burgerschap. Zo doortrekt het burgerschapsonderwijs echt alle onderdelen van het schoolleven.’